KAZIMIERZ DĄBROWSKI  

UWAGI O PSYCHOANALIZIE AKTYWNEJ WILHELMA STEKLA

    Wilhelm Stekel, lekarz wiedeński, jest twórcą tzw. psychoanalizy aktywnej. Zasadniczą różnicę między teorią Freuda a swoją omawia Stekel obszernie w wielu dziełach (Stekel 1928), a szkicowo podkreśla najważniejsze punkty w artykule „Czym różnię się od Freuda” (Stekel 1931a). Najistotniejszą różnicę stanowią poglądy obu autorów na powstawanie nerwic. Nie zgadzając się z Freudem co do poglądów na tzw. nerwice aktualne (patrz rozdział o Freudzie), Stekel uważa, że wszystkie nerwice powstają wskutek konfliktu psychicznego.

    Konflikty te mogą według Stekla wypływać z życia seksualnego, woli mocy, walki między popędami życiowymi a dumą itd. W zupełnie odmienny sposób ujmują obie szkoły zagadnienie źródeł powstawania lęku. Freud twierdzi, że lęk jest wyrazem stłumionego libido, zbyt silnego ataku treści nieświadomych. Każdy lęk zgodnie z pierwotnymi założeniami Freuda jest lękiem przed kastracją. Stekel sądzi, iż lęk jest reakcją na działanie popędu śmierci. O ile Freud uważał onanię za zasadniczą przyczynę neurastenii, o tyle Stekel uważa onanię w większości przypadków za zjawisko dobrotliwe, niewinne.

    Inaczej również ujmuje Stekel problem perwersji. Wiele perwersji, to urządzenia ochronne (Schutzbauten) moralnego „ja”; reprezentują one ukryte formy ascetyzmu. Dla Freuda pierwotnie wyżycie seksualne oznaczało zdrowie, a nerwice powstawały wskutek stłumienia popędów seksualnych, Stekel natomiast zwraca uwagę na znaczenie w nerwicach stłumionego „ja” religijnego i wskazuje, że obok typu uciśnionej seksualności, istnieje drugi typ uciśnionej moralności. Typ ten kształtuje się w warunkach wyżywania się seksualnego przy równoczesnym proteście przeciw wyżyciu. Ten proces wewnętrzny wyraża się jako np. vaginismus (bolesne skurcze mięśni otaczających pochwę i macicę), impotencja itd. (Somatyzacja etycznego protestu przeciw niepohamowanemu wyżywaniu się).

    Ponadto prócz mechanizmu tłumienia przyjmuje Stekel mechanizm anulacji, czyli nieprzyjmowania do wiadomości, nie liczenia się z faktami (np. postępowanie żonatego, jak by nie był żonaty).

    Stekel jest nie tylko psychoanalitykiem dorosłych, ale również, dzieci i młodzieży. Najważniejszym według niego czynnikiem decydującym o zdrowiu i moralności dziecka jest środowisko. „Szczęśliwe środowisko wytwarza szczęśliwe dzieci” (Stekel 1931a). Psychoanaliza wykazała, zgodnie z twierdzeniem Stekla, jak trwałe wrażenia mogą wywrzeć na dziecku pierwsze lata jego życia. „Los człowieka rozstrzyga się w pierwszych latach jego życia” (Stekel 1931a). Szczególnie dotyczy to wrażeń zaczerpniętych z obserwacji życia seksualnego rodziców, rodzeństwa, poza tym urazowych wrażeń seksualnych, wskutek niewłaściwego oddziaływania piastunek, starszych kolegów itd.

    W grach dzieci wcześnie objawiają się seksualne przeżycia, np. w „grach w ojca, matkę i doktora”, przy tym jednym ze składników jest „badanie” cielesne (już w latach dwa – sześć). Wcześniejsze od zainteresowań hetero erotycznych (zainteresowanie płciowe innymi osobnikami) są zainteresowania autoerotyczne, jednakowoż bardzo szybko znikają one, jeżeli brak szkodliwych bodźców ze strony wychowawców. Bardzo ważnym zagadnieniem dla zdrowia psychicznego dziecka są jego stosunki z rodzeństwem. Wielki konflikt wywołuje pojawienie się w rodzinie drugiego dziecka, które z konieczności częściowo zabiera sympatię i zainteresowanie matki. Tutaj, jak i w jednostronnym przywiązaniu się dziecka do jednego z rodziców płci odmiennej (kompleks Edypa), tkwi źródło życzeń śmierci skierowanych pod adresem niedogodnego członka rodziny. Tutaj także można znaleźć, jedną z form poczucia winy, jeżeli nielubiany członek rodziny zmarł.

    Pilny obserwator stwierdzi – według Stekla – istnienie u dzieci skłonności apodyktycznych, okrucieństwa. Prócz symptomów charakterystycznych dla dziecka, pewne objawy, jak upór, jąkanie, gryzienie paznokci, zaburzenia snu, są przede wszystkim wynikiem niewłaściwego wychowania. Dziecko w stosunku do nakazów starszych reaguje posłuszeństwem lub uporem, zależnie od wartości i sposobu wydawania poleceń.

    Stany lękowe, strach przed ciemnością, samotnością, zwierzętami, rozbójnikami powstaje często wskutek niewłaściwego wpływu wychowawczego lub nadmiernego związania interesów dziecka z rodziną i nierozwijania jego zainteresowań społecznych. Większość materiału neuropatycznego, jak twierdzi Stekel, świadczy o tym, że mamy przed sobą niewolników swych rodzin, osobników, które nie mogą się oswobodzić z więzów rodzinnych.

    Dziecko ma duże trudności w przystosowaniu się do różnych warunków, wstawania, czystości, ubierania się. Poza tym zachodzi konieczność oderwania się od matki i rodziny dla pracy w szkole. Wszystko to powoduje kolizje między pragnieniem przyjemności a rzeczywistością (Stekel 1928). Gdy dziecko jest pod jakimś względem upośledzone, powstaje w nim, zwłaszcza w środowisku szkolnym, poczucie niższości.

    Wiek dojrzewania jest okresem rewolucyjnym, okresem niezrównoważenia (Stekel 1931a); objawia się tutaj bardziej intensywnie dwubiegunowość natury ludzkiej (miłość i nienawiść, wstręt i pożądanie, dążność ku temu, co wielkie i niskie). Rola właściwego ustosunkowania się najbliższych osób do sprawy sublimacji jest tutaj niezmiernie ważna.

    Teoria Stekla nie odbiega w dużej mierze od teorii Freuda, ale jest mniej sztywna, bardziej eklektyczna. Dla wyjaśnienia danego przypadku stosuje Stekel w razie potrzeby, zarówno pewne elementy teorii Freuda, jak i Adlera czy Junga. Stekel nie przecenia roli popędów seksualnych w zaburzeniach nerwowych, jest bardziej nieufny w stosunku do sztywnego stosowania określonych teorii w różnorodnych przypadkach.

    Pewne oryginalne interpretacje zaburzeń nerwicowych i płynące z nich ogólne zasady podałem wyżej. W stosunku do psychopatologii dziecka Stekel nie stworzył nowych koncepcji, ale umiał przy interpretacji nerwowości i nerwic u dzieci zastosować wartościowe zdobycze wiedzy psychoanalitycznej.

***

    Zasadnicza różnica między Freudem a Steklem sprowadza się do metod postępowania leczniczego. Stekel uważa siebie przede wszystkim za praktyka, Freud zaś jest zawsze teoretykiem, który zadaje sobie w każdym konkretnym przypadku pytanie, co może on przynieść nauce, Stekel stale docieka – o ile nauka i doświadczenie mogą pomóc w leczeniu danego pacjenta (Stekel 1928). „Freud, Adler i Jung wiedzą, co znajdą w każdym przypadku – ja nie wiem” (Stekel 1931a). Metoda ortodoksyjnej psychoanalizy jest sztywna, metoda aktywnej psychoanalizy liczy się z odrębnością każdego przypadku biorąc pod uwagę, że poszczególny człowiek stanowi pewien swoisty typ. Chory, według Stekla, ma jakby kataraktę, która mu utrudnia widzenie siebie we właściwym świetle. Zadaniem aktywnej psychoanalizy jest usunąć tę kataraktę, pozwolić choremu zobaczyć to, czego widzieć nie chce (Stekel 1931b).

    W ten sposób usiłuje Stekel uzdrowić chorobliwą postawę pacjenta wobec otoczenia i świata. Analiza snów będących wyrazem konfliktów tkwiących w nieświadomości jest tu niezbędna. Stekel twierdzi, że nie poluje jednak na sny, ale bierze pod uwagę charakter i sytuację życiową, szuka ukrytych motywów i życzeń (Stekel 1931c). Metoda freudowska jest bierna; zasadą jej jest pozostawienie pacjentowi pełnej wolności skojarzeń, za pomocą których sen sam zostanie wytłumaczony; niekiedy lekarz nie daje żadnych wyjaśnień przez kilka miesięcy. Pasywne postępowanie psychoanalityczne trwa od roku do kilku lat.

    Według Stekla psychoanaliza freudowska trwająca dłużej niż rok jest niebezpieczna, ponieważ wytwarza sztuczną regresję w dzieciństwo i może prowadzić do wybuchu ukrytej dotychczas psychozy. Stąd np. najlepsze wyniki daje leczenie pacjentów, którzy mają ograniczony czas; a więc: lekarze, którzy chwilowo przerwali praktykę, urzędnicy zgłaszający się w czasie urlopu itd. Czas trwania kuracji, zgodnie z metodą Stekla, waha się od kilku tygodni do trzech – czterech miesięcy; zasadą jest wyleczenie chorego w możliwie najkrótszym czasie.

    Lekarz nie ma tutaj nigdy postawy biernej, nie jest aktorem dramatu, ale wychowawcą, doradcą, kierownikiem i twórcą ulepszonego planu życia. Stąd też niezbędna jest bystrość lekarza, jego intuicja, umiejętne wczucie się w osobowość pacjenta i zrozumienie swej roli. „Bez lekarza chory nie jest w stanie usunąć, katarakty" (Stekel 1928). ,,Lekarz analityk musi zdawać sobie sprawę, że stanowi najważniejszą osobę dla pacjenta" (Stekel 1931a).

    Lekarz w ocenie samego siebie powinien zachować obiektywność sądu. Doświadczenie wykazuje jednak, że nie dostrzega on i nie rozumie tych kompleksów w chorym, na które sam cierpi albo na odwrót – sugeruje pacjentom własne idee uznawane przez niego za szczególnie wartościowe. Jest to niejako „przeszczepianie” własnych kompleksów na pacjenta (Stekel 1931b).

    Najważniejszym zadaniem psychoanalityka jest znalezienie, już w początkowej fazie analizy, źródeł oporu u pacjenta i ujawnienie pacjentowi treści tego oporu. Zdarza się, że oporu takiego niekiedy nie można przezwyciężyć (Stekel 1931c). Źródłem jego jest centralna idea choroby, „wola choroby”. Na tę ideę centralną nie można natychmiast trafić. Podczas pierwszych godzin analizy chory unika zagadnień najważniejszych, odsuwa te zagadnienia, krąży po mniej lub bardziej jasnym obwodzie ciemnego jądra choroby. Na początkowych posiedzeniach nie jest się w stanie wyodrębnić spraw najważniejszych, tym bardziej, że opory pacjenta są zmienne: pojawiają się i znikają.

    Niewątpliwie w pierwszym opowiadaniu historii życia nie jest ważne to, co chory mówi, ale to, co chory opuszcza. Toteż lekarz nie może wierzyć słowom chorego; musi jednak przyjąć stanowisko wierzącego, a uwagę skupić na opuszczeniach, niedopowiedzeniach. Sytuację zazwyczaj ułatwia analiza pierwszego snu. „Pierwszy sen jest niezmiernie ważny, zawiera on najczęściej konflikt życiowy chorego, jego centralną ideę, odsłania także jego opór” (Stekel 1931d). Ponieważ w nerwicach spotykamy się z zaburzeniami afektywnymi, przeto i wpływ wychowawczo-leczniczy musi mieć zabarwienie uczuciowe.

    Największe trudności napotyka się wśród pacjentów, którzy zaznajomili się powierzchownie z zagadnieniami psychoanalitycznymi, ponieważ uodpornili się na wpływ. Pacjentowi wydaje się, że wszystko wie, że zna zagadnienia związane z jego osobą; jest to forma jak gdyby wtórnego stłumienia. Dobrą prognozę możemy postawić osobnikowi, który chętnie przystępuje do psychoanalizy, nie chce tracić czasu, nie stawia warunków, nie wymaga względów, zainteresowany jest przebiegiem przeprowadzanej nad nim analizy (Stekel 1928). Wnioski Stekla dotyczące wpływu wychowawczego na dziecko są jasne.

    Zrozumienie faktu, że dzieci wiele wiedzą i rozumieją, poważne ich traktowanie, organizacja w miarę możliwości sypialni małżeńskich w ten sposób, aby dzieci nie miały do nich dostępu – jest nakazem wychowawczym. Duży nacisk powinien być położony na dobór towarzyszy gier oraz opiekunek. Właściwe, jednakowe traktowanie dzieci w rodzinie pozbawi najczęściej dziecko podstaw do zazdrości, fantazji na temat śmierci rodzeństwa i ewentualnego rozwoju poczucia winy. Wyrabianie samodzielności, odwagi, rozwój uczuć towarzyskich, zaniechanie kar cielesnych, a stosowanie perswazji nie pozwoli na powstanie lęków.

    Jest rzeczą ogromnej wagi uprzyjemnić obowiązki, które dziecko spełnia. Zadanie trudne, a nigdy nie osiągnie się go w drodze przymusu (Stekel 1931a). W związku z tym nasuwa się zagadnienie przykładu, kłamstwa i prawdomówności rodziców w wychowaniu. Niechęć rodziców i wychowawców, brak miłości, a z drugiej strony nadmiar czułych objawów, są szkodliwe. Natomiast uczucie sympatii powinno pozostawać w harmonii z oddziaływaniem na rozwój samodzielności dziecka, na wyemancypowanie go z wąskiego grona rodzinnego. Te zasady powinny obowiązywać zwłaszcza w okresie dojrzewania.

    W sprawie psychoanalizy dziecka Stekel zwraca uwagę, że musi ona być inna niż u dorosłych, należy dostosować ją do ruchliwości dziecka, i mieć bardziej pośredni charakter. Najlepsza jest psychoanaliza przeprowadzana w czasie gier i zabawy. Niejednokrotnie gry dają obraz chorobowy dziecka. Według Stekla analiza dzieci nie przedstawia trudności, jeżeli jest właściwie pomyślana; u dzieci znacznie prędzej niż u dorosłych znikają objawy chorobowe.

    Jakkolwiek teoria Stekla uzupełnia teorię Freuda w niewielu podstawowych elementach, to jednak metody lecznicze obu autorów różnią się zasadniczo. Ważniejsze i najbardziej cenne metody psychoanalizy aktywnej można ująć w następujące punkty: aktywność i rola wychowawczo-kierownicza lekarza, ograniczony czas leczenia (od paru tygodni do czterech miesięcy), nieufność do powierzchownych objawów wyleczenia, możliwie największe indywidualizowanie metody psychoanalitycznej w stosunku do poszczególnych przypadków.

    Jak wspomniałem, Stekel umiał zastosować zdobycze wiedzy psychoanalitycznej do interpretacji i leczenia nerwic dziecięcych. Wykazuje w tej dziedzinie zrozumiałą ostrożność stosując pośrednią metodę w ujęciu analizy procesów nieświadomych dziecka, co jest bez wątpienia drogą słuszną.

BIBLIOGRAFIA

Stekel W. (1928), „Störungen des Trieb und Affektlebens. 10 Bände, Verlag der Psychoterapeutischen Praxis”, Wien

Stekel W. (1931a), „Was mich vom Freud unterscheidet”, „Fortschritte der Sexualwissenschaft und Psychoanalyse”, Franz Deuticke, Liepzig & Wien

Stekel W. (1931b), „Was können wir aus den Erfahrungen der Psychoanalyse für die Probleme der Erziehung lernen”. „Fortschritte der Sexualwissenschaft und Psychoanalyse”, Deuticke, Leipzig & Wien

Stekel W. (1931c), „A Primer for Mothers”, New York

Stekel W. (1931d), „Zur Technik der Psychoanalyse”, „Psychoanalytische Praxis”, Vol. 2, Herausgegeben von Dr W. Stekel, Verlag von S. Hirzel in Leipzig

[Fragmenty z ksiązki Kazimierza Dąbrowskiego pt. “Nerwowość dzieci i młodzieży”, Warszawa 1958, ss. 253-259.]