WWW.HEKSIS.COM

FILIP MAJ

POTENCJAŁY ROZWOJOWE OSOBOWOŚCI A PROFILE TWÓRCZOŚCI (NA PRZYKŁADZIE WIOLONCZELISTÓW)

Spis treści: Wstęp, Typy osobowości: psychoruchowy, zmysłowy, wyobrażeniowy, intelektualny i uczuciowy, Muzycy a „Wielowymiarowy kwestionariusz osobowości” Tadeusza Kobierzyckiego, Analiza wstępna wyników muzyków według „Wielowymiarowego kwestionariusza osobowości” Tadeusza Kobierzyckiego, Liczbowy obraz potencjałów rozwojowych (profilu) grupy badawczej – wiolonczelistów, Profile potencjałów rozwojowych grupy wiolonczelistów – analiza wstępna, Stabilność i dynamika, Wnioski końcowe, Przypisy, Bibliografia.

WSTĘP

Artykuł „Potencjały rozwojowe osobowości a profile twórczości” powstał w ramach projektu badawczego (1) kierowanego przez Tadeusza Kobierzyckiego, na podstawie testu jego autorstwa pt. „Wielowymiarowy kwestionariusz osobowości”.

Test został przeprowadzony w publicznych szkołach średnich w Warszawie: muzycznej, plastycznej, baletowej, cyrkowej oraz ogólnokształcącej. Niniejszy tekst jest pierwszą próbą zanalizowania tego testu przeprowadzonego w 2005 r. w grupie uczniów Szkoły Muzycznej II stopnia im. Z. Brzewskiego w Warszawie. Dotyczy on w szczególności grupy wiolonczelistów.

„Wielowymiarowy kwestionariusz osobowości” (WKO) opracowany przez Tadeusza Kobierzyckiego zakłada możliwość strukturalnego i projekcyjnego zbadania tych wymiarów osobowości, które wskazują na jej sprofilowane psychologicznie potencjały rozwojowe.

Test ma charakter bodźców słownych. Opisuje i zarysowuje stosunek (negatywny, pozytywny, wyparty, wyolbrzymiony) osób badanych do zestawu twierdzeń wywołujących dowolne, pozytywne lub negatywne reakcje.

Reakcje na poszczególne twierdzenia testu WKO są punktowane w skali od 0 do 5 (zero oznacza wyparcie, zapomnienie, stłumienie, zahamowanie itp.). Punktacja przedstawia poziom oddźwięku poznawczego, własnych reakcji wobec czytanych stwierdzeń, w zakresie - emocji, intelektu, wyobraźni, ruchu i ciała, w zależności od siły identyfikacji z nimi przez osobę badaną. Test może być przeprowadzany indywidualnie lub w grupie, anonimowo lub w formie spersonalizowanej.

Test jest podzielony na 4 okresy: 1) okres dziecięcy (przed szkołą), 2) okres szkolny (szkoła podstawowa/gimnazjum), 3) okres młodzieżowy – liceum, 4) okres dorosły – (studia/po studiach, po 30 roku życia).

Test bada wypowiedzi charakteryzujące pięć wymiarów poznawczych, które definiuję jako „potencjały” lub „uzdolnienia” i „zainteresowania” oraz ich ekspresje, które tu zostają określone jako – profile twórcze osobowości.

Poniżej przedstawiam fragmentaryczny raport z badań, prowadzonych w różnych szkołach artystycznych w Warszawie. Raport jest zróżnicowany ze względu na wiek, płeć, wybór instrumentu i dynamikę poszczególnych okresów rozwojowych.

Pytania badawcze, którymi się w tym fragmencie zajmuję, dotyczą adekwatności spostrzeżeń Kazimierza Dąbrowskiego (1902-1980), w odniesieniu do jego hipotez związanych z dynamiką twórczości i jej zależności od typów psychologicznych, które uwzględnił w swoim teście Tadeusz Kobierzycki w odniesieniu do pięciu różnych typów lub profili rozwojowych osobowości.

TYPY OSOBOWOŚCI: PSYCHORUCHOWY, ZMYSŁOWY, WYOBRAŻENIOWY, INTELEKTUALNY I UCZUCIOWY

Osobowością można nazwać dynamiczną i stabilną albo otwartą i zamkniętą strukturę człowieka, która mimo swojej stabilnej filogenetycznej natury dąży do coraz większego zróżnicowania w ontogenezie. Uzdolnieniami można nazwać aktywne czynniki jednego i drugiego poziomu (fazy), które dominują nad całą osobowością i podporządkowują inne składniki i czynności swoim celom.

Według Kazimierza Dąbrowskiego, do którego teorii (obok psychoanalizy i psychologii głębi) nawiązuje test potencjałów twórczych T. Kobierzyckiego, najważniejszymi formami uzdolnień rozwojowych osobowości są tzw. „nadpobudliwość” emocjonalna, wyobrażeniowa i intelektualna: „Pobudzają rozwój psychiczny, zdolności do szerokiego wglądu w wiele poziomów i wymiarów rzeczywistości, potrzeby prospekcji i retrospekcji, kontroli i samokontroli. Są esencjonalne dla rozwoju psychicznego środowiska wewnętrznego” (Dąbrowski 1984, s. 96).

Nadpobudliwość psychoruchowa i sensualna nie są w stanie „rozluźnić” czy „rozbić” zwartej i zintegrowanej struktury psychofizycznej osobowości, chyba że dokonuje się to za sprawą silnych psychofizycznych wstrząsów (np. własnych zranień, uszkodzeń fizycznych lub psychicznych). Nadpobudliwości te pełnią przede wszystkim funkcje obronne i adaptacyjne, a więc służą do opanowania środowiska zewnętrznego. Trzy pozostałe służą do różnicowania środowiska wewnętrznego osobowości.

Jak pisze K. Dąbrowski: „Wzmożona pobudliwość psychomotoryczna charakteryzuje się niepokojem ruchowym, potrzebą aktywności, napięciem mięśni. Żadna z nich [FM – ani psychomotoryczna ani sensualna] nie prowadzi koniecznie do zaangażowania się w rozwoju psychicznym. To samo dotyczy wzmożonej pobudliwości sensualnej, która charakteryzuje się silną ekstrawersją, poszukiwaniem przyjemności, komfortu, powierzchownego piękna, częstego czy ciągłego przebywania z innymi i brakiem potrzeby samotności, refleksji i stałych związków uczuciowych” (Dąbrowski 1984, s. 95).

Jak wiadomo, wiele osób, które zaliczamy do „osobowości twórczych”, ma silne skłonności do ruchu psychicznego i fizycznego, do traktowania przyjemności zmysłowych jako kryteriów jakości ich życia. Należy się więc spodziewać, że te składniki „osobowości twórczej” w pewnej fazie rozwoju mogą lub nawet powinny dominować nad innymi nadpobudliwościami, nad innymi energiami życia.

Często obserwujemy, że „z jakiegoś powodu” jedne bodźce (wewnętrzne i zewnętrzne) działają intensywniej niż inne. Dlatego są określane jako typowe lub nietypowe dla całej populacji. Jedne się przyciągają, a inne odpychają (relacja klisis – eklisis). Inne działają po to, by tamte mogły dalej istnieć i wzmacniać się lub osłabiać. W ciągu wielu lat określony zespół czynników tworzy zespół właściwości profilujących osobowość człowieka - czyli jego własny „zespół uzdolnień”.

Jedne konstelacje składników psychicznych i fizycznych powodują zahamowania całego układu psychofizycznego, lub jego części, w różnych okresach życia. Wiążą się one z różnymi modyfikacjami w obrębie osobowości (kryzysami, odwróceniami, zaprzeczeniami, regresjami, transgresjami, destrukcjami, reparacjami itd.). Wydaje się, że niektóre składniki osobowości, w różnych okresach rozwoju osobistego funkcjonują „lepiej”, a inne „gorzej”.

Okres dziecięcy jest fazą wykształcania się pewnych zdolności, z powodu danych dziedzicznych i konkretnych przeżyć, z którymi człowiek musi się liczyć przez całe życie, aby przetrwać na poziomie satysfakcjonującym go jako człowieka. W następnych okresach dochodzi do przemian, które utrwalają lub zmieniają wyjściowy profil (typ) osobowości, przynosząc radość i cierpienie, ułatwiając adaptację, obronę i rozwój, zmuszają do kreatywnego traktowania własnych celów życiowych.

Zakłada się, że u niektórych osób dominuje orientacja reaktywna, a u innych kreatywna. Nie jest jasne, od czego zależą te orientacje. I warto je zbadać, korzystając z możliwości jakie dają testy projekcyjne, które wykorzystują strukturę zdaniową, opartą na stereotypowych zapisach i niestereotypowych reakcjach na nie osób badanych. Uwzględniają one pewien rodzaj przekonań, które dominują w teoriach twórczości, choć nie zostały wystarczająco dobrze zweryfikowane.

MŁODZI MUZYCY A „WIELOWYMIAROWY KWESTIONARIUSZ OSOBOWOŚCI” TADEUSZA KOBIERZYCKIEGO

W badaniu przeprowadzonym w Szkole Muzycznej im. Zenona Brzewskiego wzięło udział 26 osób: 9 mężczyzn i 17 kobiet w wieku od 15 do 18 lat. Uczniowie szybko napisali test i oddali w najkrótszym czasie ze wszystkich grup, w których przeprowadzono test.

Członkowie grupy badawczej według instrumentów, na których grali: a. na skrzypcach – 11 osób (1 mężczyzna, 10 kobiet), b. na fortepianie – 8 osób (5 mężczyzn, 3 kobiety), c. wiolonczela – 5 osób (3 mężczyzn, 2 kobiety), d. na flecie – 1 osoba (kobieta), e. na organach – 1 osoba (kobieta).

Maksymalna liczba punktów, jaką można było uzyskać w całym teście, wynosi 375. Liczba uzyskanych punktów w badanej grupie wahała się u mężczyzn między: 114 a 187; u kobiet między: 96 a 191.

Liczba uzyskanych punktów według rodzaju instrumentów była następująca:

[Objaśnienie: (M) – mężczyzna, (K) – kobieta]

a. skrzypce: minimum – 117 (K), 120 (K), 134 (M), 136 (K), 148 (K), 153 (K), 160 (K), 160 (K), 168 (K), 186 (K), maksimum – 191 (K);

b. fortepian: minimum – 121 (M), 136 (M), 137 (K), 146 (K), 175 (M), 181 (M), 181 (K), maksimum – 187 (M)

c. wiolonczela: minimum – 108 (K), 114 (M), 168 (M), 168 (M), maksimum – 185 (K)

d. flet: 96 (K)

e. organy: 132 (K)

Szczegółowy rozkład punktów, z uwzględnieniem fazy rozwoju – I. dziecięcego, II. szkolnego, III. młodzieżowego, był następujący:

[Objaśnienie: M – mężczyzna, K – kobieta, I. – okres dziecięcy, II. – okres szkolny, III. – okres młodzieżowy, S. – suma 3 okresów]

a. skrzypce:

M: I. 49, II. 38, III. 47 – S. 134

K: I. 45, II. 31, III. 41 – S. 117

K: I. 47, II. 32, III. 41 – S. 120

K: I. 52, II. 37, III. 47 – S. 136

K: I. 53, II. 38, III. 57 – S. 148

K: I. 61, II. 35, III. 57 – S. 153

K: I. 52, II. 51, III. 57 – S. 160

K: I. 44, II. 41, III. 75 – S. 160

K: I. 56, II. 56, III. 56 – S. 168

K: I. 71, II. 55, III. 60 – S. 186

K: I. 62, II. 53, III. 76 – S. 191

b. fortepian:

M: I. 52, II. 27, III. 42 – S. 121

M: I. 51, II. 42, III. 43 – S. 136

M: I. 79, II. 45, III. 51 – S. 175

M: I. 71, II. 57, III. 53 – S. 181

M: I. 63, II. 65, III. 59 – S. 187

K: I. 52, II. 33, III. 52 – S. 137

K: I. 65, II. 36, III. 45 – S. 146

K: I. 60, II. 54, III. 67 – S. 181

c. wiolonczela:

M: I. 51, II. 28, III. 35 – S. 114

M: I. 72, II. 43, III. 53 – S. 168

M: I. 56, II. 51, III. 61 – S. 168

K: I. 69, II. 59, III. 57 – S. 185

K: I. 26, II. 29, III. 53 – S. 108

d. flet:

K: I. 49, II. 19, III. 28 – S. 96

e organy:

K: I. 46, II. 43, III. 43 – S. 132

ANALIZA WSTĘPNA WYNIKÓW MUZYKÓW WEDŁUG „WIELOWYMIAROWEGO KWESTIONARIUSZA OSOBOWOŚCI” TADEUSZA KOBIERZYCKIEGO

Mężczyźni:

W grupie 9 mężczyzn, 16-letniemu pianiście, który miał najwyższy wynik, brakowało 0,5 punktu (187 punktów) do osiągnięcia połowy maksymalnej liczby punktów (375) w teście. Najniższy wynik wśród mężczyzn uzyskał 18-letni wiolonczelista (114 punktów).

Rozkład punktów uzyskanych w teście WKO – u badanych mężczyzn:

a. u 8 – przeważająca część w okresie dziecięcym

b. u 1 – przeważająca część w okresie szkolnym

Kobiety:

Jedna kobieta, 18-letnia skrzypaczka, przekroczyła połowę skali (187,5 punktów) – 3,5 punktami (191 punktów). Najniższy wynik otrzymała 18-letnia flecistka (96 punktów), ale niską punktację miała także 16-letnia wiolonczelistka (108 punktów).

Rozkład punktów uzyskanych w teście WKO – u badanych kobiet:

a. u 1 – równomiernie we wszystkich trzech okresach

b. u 10 – przeważająca część w okresie dziecięcym

c. u 6 – przeważająca część w okresie młodzieżowym

Najwyższe wyniki zostały osiągnięte w grupie instrumentu przeważającego dla danej płci.

ILOŚCIOWY OBRAZ POTENCJAŁÓW ROZWOJOWYCH (PROFILU) GRUPY BADAWCZEJ – WIOLONCZELISTÓW

W grupie osób grających na wiolonczeli ogólny rozkład punktów i procentów określających ich pięć podstawowych profili (potencjałów) rozwojowych był następujący (2):

Podział według okresów I, II, III

A. Mężczyźni

Szymon: S. 114 – I. 51, II. 28, III. 35 = I. 45%, II. 24%, III. 31%

Marcin: S. 168 – I. 72, II. 43, III. 53 = I. 43%, II. 26%, III. 31%

Konrad: S. 168 – I. 56, II. 51, III. 61 = I. 33%, II. 31%, III. 36%

B. Kobiety

Barbara: S. 108 – I. 26, II. 29, III. 53 = I. 24% II. 27%, III. 49%

Anna: S. 185 – I. 69, II. 59, III. 57 = I. 37% II. 32%, III. 31%

A. MĘŻCZYŹNI

Szymon – 18 lat

ID: Nr 16

30% z możliwej skali potencjałów z 3 okresów

I. 45% II. 24% III. 31%

Średnia według profilów z trzech okresów [w %]:

Profil psychoruchowy: 27%

Profil zmysłowy: 18%

Profil wyobrażeniowy: 11%

Profil intelektualny: 26%

Profil uczuciowy: 18%

Obraz danego profilu według okresów [w %]:

Okres dziecięcy

Profil psychoruchowy: 18%

Profil zmysłowy: 37%

Profil wyobrażeniowy: 8%

Profil intelektualny: 37%

Profil uczuciowy: 0% (brak odpowiedzi)

Okres szkolny

Profil psychoruchowy: 21%

Profil zmysłowy: 7%

Profil wyobrażeniowy: 29%

Profil intelektualny: 11%

Profil uczuciowy: 32%

Okres młodzieżowy

Profil psychoruchowy: 43%

Profil zmysłowy: 0% (brak odpowiedzi)

Profil wyobrażeniowy: 3%

Profil intelektualny: 23%

Profil uczuciowy: 31%

Wstępna analiza

Najwięcej reakcji na bodźce werbalne Szymon ujawnił w okresie dziecięcym (45%), a prawie o połowę mniej w okresie szkolnym (24%). W okresie młodzieżowym następuje wzrost reakcji na bodźce werbalne – 31% (wynik o jedną czwartą mniej niż w okresie dzieciństwa).

W profilu ogólnym najmocniejszymi aktywnymi składnikami osobowości Szymona są: w pierwszej kolejności – psychoruchowość (27%) i intelekt (26%), następnie – uczuciowość i zmysłowość – po 18%, na końcu wyobrażeniowość (11%).

W okresie dziecięcym Szymon wykazuje zdecydowaną reakcję na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości i intelektualności – po 37%, następnie ze sfery psychoruchowości – 18%, dużo mniej ze sfery wyobrażeniowości – 8%. I zupełny brak reakcji na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości – 0%. Ten brak jest bardzo zastanawiający i wskazuje na to, że uczucia są silnie wyparte. Mamy więc wskazówkę do dalszego badania tej sfery, zablokowanej, jak się zdaje, przez „szok emocjonalny” (por. H. Rorschach).

W wieku szkolnym następuje odwrócenie profilu reaktywności (reakcji na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości – 7% i intelektualności – 11%). Pojawia się silna reakcja na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości (32%) i silna reakcja na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowości (29%). Reakcje na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości są na poziomie 21%.

W okresie młodzieżowym pojawia się silna reakcja na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości (43%), zagarniając prawie połowę „dynamizmów” osobowości. Reakcja na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości utrzymuje się na poziomie 31%, ze sfery intelektualności 23% (na trzecim miejscu). Reakcja na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowości kształtuje się na poziomie 3%, a reakcje na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości są wyparte (0%) (brak odpowiedzi).

Uwagi Szymona na temat własnej twórczości (3)

Szymon odkrył swoje zainteresowania twórcze „w szkolnym [wieku – FM]”. Na pytanie, czy dziadkowie lub rodzice wykonują czy wykonywali jakieś zawody twórcze, odpowiada „Nie”. Jeśli chodzi o dziedziny twórczości, którymi zajmują się jego bracia lub siostry lub inni krewni, wymienia: „komponowaniem, poezją, pisarstwem, dramatopisarstwem”. Największe osiągnięcia twórcze to: „zwycięstwa w licznych konkursach, dawanie innym radości swoją działalnością”.

Największe niepowodzenia twórcze to „bierna reakcja publiczności”. Czego mu brak, aby lepiej realizować swoje zdolności – „pracowitości”. Co zmieniłby, aby lepiej realizować swoje zdolności? Odpowiada: „lepiej gospodarować czasem”.

Marcin – 17 lat

ID: Nr 8

45% z możliwej skali potencjałów z 3 okresów

I. 43% II. 26% III. 31%

Średnia według profilów z trzech okresów [w %]:

Profil psychoruchowy: 18%

Profil zmysłowy: 21%

Profil wyobrażeniowy: 16%

Profil intelektualny: 22%

Profil uczuciowy: 23%

Obraz danego profilu według okresów [w %]:

Okres dziecięcy

Profil psychoruchowy: 19%

Profil zmysłowy: 25%

Profil wyobrażeniowy: 13%

Profil intelektualny: 22%

Profil uczuciowy: 21%

Okres szkolny

Profil psychoruchowy: 7%

Profil zmysłowy: 23%

Profil wyobrażeniowy: 21%

Profil intelektualny: 19%

Profil uczuciowy: 30%

Okres młodzieżowy

Profil psychoruchowy: 25%

Profil zmysłowy: 13%

Profil wyobrażeniowy: 17%

Profil intelektualny: 26%

Profil uczuciowy: 19%

Wstępna analiza

Marcin najwięcej reakcji na bodźce werbalne ujawnił w stosunku do okresu dziecięcego – 43%. Potem nastąpił spadek reakcji o prawie połowę w odniesieniu do okresu szkolnego (26%), a następnie wzrost (31%) w relacji do okresu młodzieńczego.

W profilu ogólnym na pierwszym miejscu znajduje się reakcja na bodźce werbalne związane ze sferą uczuciowości (23%), potem ze sferą intelektualności (22%), następnie ze sferą zmysłowości (21%). Niżej kształtuje się reakcja na bodźce werbalne związane ze sferą psychoruchowości (18%), a najniżej ze sferą wyobrażeniowości (16%).

W okresie dziecięcym najsilniejsze są reakcje na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości (25%), następnie ze sfery intelektualności (22%), potem ze sfery uczuciowości (21%) – odwrotnie proporcjonalnie do badanego ogólnego profilu. Reakcja na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości to 19%, natomiast najniższa reakcja dotyczy sfery wyobrażeniowości (13%).

W okresie szkolnym następuje przesunięcie aktywności wewnętrznej w stronę uczuciowości (30%). Na drugim miejscu znajduje się reakcja na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości (23%). Uaktywnia się reakcja na bodźce ze sfery wyobrażeniowości (21%). Reakcja na bodźce werbalne ze sfery intelektualności utrzymuje się na poziomie 19%. Największy spadek reakcji na bodźce werbalne w tym okresie dotyczy ekspresji sfery psychoruchowości 7%.

W okresie młodzieżowym to, co było zahamowane – reakcja na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości – podnosi się znacząco do 25% i zajmuje drugie miejsce po sferze intelektualności (26%). Nastąpił spadek reakcji na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości (19%) i zmysłowości (13%). Poziom reakcji na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowości także spadł (17%).

Uwagi Marcina na temat własnej twórczości

Marcin odkrył swoje zainteresowania twórcze w wieku 10 lat. Napisał: „Tak, oboje moi rodzice są muzykami”, a jego bracia, siostry i inni krewni: „Nie, nie zajmują się tym”. Największe osiągnięcia twórcze: „Za takie osiągnięcia uważam świetnie zagrany egzamin do szkoły, do której obecnie uczęszczam, oraz nagrody i wyróżnienia na konkursach muzyki solowej i kameralnej”.

Największe niepowodzenia twórcze: „Nie jestem w stanie podać jednego przykładu, chociaż jestem niezadowolony z moich zdolności tanecznych i plastycznych”. Czego mu brak: „Chciałbym mieć więcej cierpliwości i samozaparcia w dążeniu do celu”. Co by zmienił: „czasami brak mi koncentracji i cierpliwości w dążeniu do celu”.

Konrad – 17 lat:

ID: Nr 7

45% z możliwej skali potencjałów z 3 okresów

I. 33% II. 31% III. 36%

Średnia według profilów z trzech okresów [w %]:

Profil psychoruchowy: 18%

Profil zmysłowy: 14%

Profil wyobrażeniowy: 14%

Profil intelektualny: 28%

Profil uczuciowy: 26%

Obraz danego profilu według okresów [w %]:

Okres dziecięcy

Profil psychoruchowy: 18%

Profil zmysłowy: 18%

Profil wyobrażeniowy: 20%

Profil intelektualny: 25%

Profil uczuciowy: 20%

Okres szkolny

Profil psychoruchowy: 18%

Profil zmysłowy: 12%

Profil wyobrażeniowy: 18%

Profil intelektualny: 22%

Profil uczuciowy: 31%

Okres młodzieżowy

Profil psychoruchowy: 20%

Profil zmysłowy: 13%

Profil wyobrażeniowy: 7%

Profil intelektualny: 33%

Profil uczuciowy: 28%

Wstępna analiza

W profilu ogólnym reakcja Konrada na bodźce werbalne jest „równomierna” i wyniosła w okresie młodzieżowym – 36%, w dziecięcym – 33%, a w okresie szkolnym – 31%.

Jego reakcje na bodźce werbalne najmocniej ulokowane są w sferze intelektualności (28%) oraz w sferze uczuciowości (26%). Następnie w sferze psychoruchowości – 18%. Najsłabsza reakcja dotyczy sfery zmysłowości i wyobrażeniowości – po 14%.

W okresie dzieciństwa reakcje na bodźce werbalne Konrada rozłożone są z przewagą na sferę intelektualności (25%), uczuciowości i wyobrażeniowości (po 20%) oraz dalej na sferę zmysłowości i psychoruchowości (po 18%).

W okresie szkolnym nastąpiła przewaga reakcji na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości (31%). Reakcja na sferę intelektualności zajęła drugie miejsce (22%). Natomiast zrównoważyła się reakcja na sferę wyobrażeniowości i psychoruchowości (18%). Najsłabsza była reakcja na sferę zmysłowości (12%).

W okresie młodzieżowym pojawiła się ponownie przewaga reakcji na bodźce werbalne ze sfery intelektualności (33%) i na drugim miejscu ze sfery uczuciowości (28%). Reakcja na bodźce ze sfery psychoruchowości osiągnęła 20%. Nadal niska (13%) była reakcja na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości, a najbardziej skurczyła się reakcja na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowości (7%).

Uwagi Konrada na temat własnej twórczości

Konrad odkrył swoje zainteresowania twórcze w wieku 11 lat. Na pytanie, czy dziadkowie lub rodzice wykonują jakieś zawody twórcze, odpowiada: „TAK (lecz nie czysto zawodowo): mama: muzyka, literatura, tata: bardzo duża świadomość muzyczna, oraz w dziedzinie sztuk plastycznych i architektury, literatura”. Na pytanie, czy bracia lub siostry lub inni krewni zajmują się twórczością, odpowiada: „TAK: dwaj młodsi bracia: fortepian, wiolonczela, dwaj starsi bracia cioteczni: wiolonczela, kompozycja”. Na pytanie, jakie jest jego największe osiągnięcie twórcze, odpowiada: „chyba umiejętność ćwiczenia, ale dokładnie nie wiem”.

Na pytanie, jakie są jego największe niepowodzenia twórcze, odpowiada: „trudno jest traktować sztukę w formie powodzeń czy ich braku”. Czego mu brakuje do realizacji celów twórczych: „świętego spokoju, większej pomocy ze strony rodziny, a nie przeszkód (mama)”. Co chciałby zmienić, by realizować swoje zdolności: „Mieć ów spokój z pkt. 6 i rozszerzyć i pogłębić swoje zainteresowania”.

B. KOBIETY:

Barbara – 16 lat

ID: Nr 5

29% z możliwej skali potencjałów z 3 okresów

I. 24% II. 27% III. 49%

Średnia według profilów z trzech okresów [w %]:

Profil psychoruchowy: 13%

Profil zmysłowy: 17%

Profil wyobrażeniowy: 16%

Profil intelektualny: 30%

Profil uczuciowy: 24%

Obraz danego profilu według okresów [w %]:

Okres dziecięcy

Profil psychoruchowy: 4%

Profil zmysłowy: 35%

Profil wyobrażeniowy: 19%

Profil intelektualny: 31%

Profil uczuciowy: 12%

Okres szkolny

Profil psychoruchowy: 14%

Profil zmysłowy: 7%

Profil wyobrażeniowy: 17%

Profil intelektualny: 31%

Profil uczuciowy: 31%

Okres młodzieżowy

Profil psychoruchowy: 17%

Profil zmysłowy: 13%

Profil wyobrażeniowy: 13%

Profil intelektualny: 30%

Profil uczuciowy: 17%

Wstępna analiza

U Barbary największe reakcje na bodźce werbalne są ulokowane w okresie młodzieżowym (49%). Reszta jest rozłożona niemal po równo na okres dziecięcy (24%) i szkolny (27%).

W profilu ogólnym dominują reakcje na bodźce werbalne ze sfery intelektualności – 30%. Reakcje na werbalną reprezentację sfery uczuciowości są na drugim miejscu (24%). Reakcje na bodźce werbalne odnoszące się do sfery zmysłowości wynoszą 17%, wyobrażeniowości 16%, a psychoruchowej tylko 13%.

W okresie dziecięcym dominuje zespół reakcji na bodźce werbalne związane ze sferą zmysłowości (35%), poziom reakcji na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości jest bardzo niski (4%). Na drugim miejscu znajduje się zespół reakcji na bodźce werbalne odnoszące się do sfery intelektu (31%). Zespół reakcji na bodźce werbalne sfery wyobrażeniowej wynosi 19%, dość słaba jest także reakcja na bodźce werbalne ze sfery uczuciowej (12%).

W okresie szkolnym następuje radykalny spadek reakcji na werbalne reprezentacje sfery zmysłowości (z 35% do 7%). Wzrasta poziom reakcji na werbalną reprezentację sfery uczuciowości (31%), a poziom reakcji na werbalne bodźce ze sfery intelektualności utrzymuje się bez zmian – także 31%. Reakcja na bodźce werbalne odnoszące się do sfery psychoruchowości zwiększa się do 14%, a reakcje wyobrażeniowe na bodźce werbalne z tej sfery pozostają bez większych zmian (17%).

W okresie młodzieżowym dominuje silna reakcja na bodźce werbalne sfery intelektualności (30%). Reakcja na bodźce ze sfery uczuciowości spada (17%). Reakcja wyobrażeniowa na bodźce werbalne i poziom reakcji zmysłowych na bodźce werbalne z tej sfery wyrównuje się po 13%.

Uwagi Barbary na temat własnej twórczości

Barbara w odpowiedzi na szczegółowe pytania dotyczące zainteresowań twórczych pisze: „odkryłam moje prawdziwe zainteresowanie – gdy byłam w gimnazjum”. Na pytanie, czy dziadkowie lub rodzice wykonują czy wykonywali jakieś zawody twórcze odpowiada: „tata – filozofia, mama – plastyka w szkole (uczy)”. Jeśli chodzi o braci lub siostry, lub innych krewnych zajmujących się twórczością, pisze: „Brat cioteczny grafiką komputerową, reżyserią”.

Największe jej osiągnięcia twórcze: „zdanie egzaminu do OSM Z. Brzewskiego w tym roku”. Największe niepowodzenia twórcze: „Źle zagrany koncert”. Czego jej brak aby realizować zdolności: „lepszej organizacji mojej pracy i trochę lepszych warunków”. Co chciałaby zmienić, aby lepiej realizować swoje zdolności: „więcej własnej pracy [u mnie (skreślone - FM)], lepsza organizacja czasu, abym mogła np. uczyć się tańczyć, pieniądze”.

Anna – 17 lat:

ID: Nr 11

49% z możliwej skali potencjałów z 3 okresów

I. 37% II. 32% III. 31%

Średnia według profilów z trzech okresów [w %]:

Profil psychoruchowy: 22%

Profil zmysłowy: 21%

Profil wyobrażeniowy: 14%

Profil intelektualny: 24%

Profil uczuciowy: 19%

Obraz danego profilu według okresów [w %]:

Okres dziecięcy

Profil psychoruchowy: 12%

Profil zmysłowy: 25%

Profil wyobrażeniowy: 20%

Profil intelektualny: 29%

Profil uczuciowy: 14%

Okres szkolny

Profil psychoruchowy: 29%

Profil zmysłowy: 22%

Profil wyobrażeniowy: 14%

Profil intelektualny: 14%

Profil uczuciowy: 22%

Okres młodzieżowy

Profil psychoruchowy: 26%

Profil zmysłowy: 16%

Profil wyobrażeniowy: 5%

Profil intelektualny: 30%

Profil uczuciowy: 23%

Wstępna analiza

Anna najwięcej reakcji na bodźce werbalne, we wszystkich zakresach, ujawniła w okresie dziecięcym (37%). W okresie szkolnym, następuje spadek reakcji na bodźce werbalne (32%), który powiększa się nieznacznie w okresie młodzieżowym (31%).

W profilu ogólnym dominującą u Anny jest reakcja na bodźce werbalne ze sfery intelektualnej (24%). Za nią idzie reakcja na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości (22%), a następnie ze sfery zmysłowości (21%). Reakcja na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości znajduje się na czwartym miejscu (19%), a ze sfery wyobrażeniowości – na piątym miejscu (14%).

W okresie dziecięcym najsilniejszy jest zespół reakcji na bodźce werbalne ze sfery intelektualności (29%), na drugim miejscu znajduje się reaktywność związana z zespołem bodźców słownych ze sfery zmysłowości (25%). Najniższe poziomy reakcji na bodźce werbalne tej fazy odnoszą się do sfery psychoruchowości (12%) i uczuciowości (14%). Pomiędzy nimi znajdowała się reaktywność związana ze sferą wyobrażeniowości (20%).

W okresie szkolnym – dominowała reakcja na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości (29% – skok o 17%.), a reakcje na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości i zmysłowości znalazły się na drugim miejscu (po 22%). Na kolejnym miejscu ulokowały się reakcje na bodźce werbalne ze sfery intelektualności i wyobrażeniowości – po 14%. W tej fazie rozwoju nastąpił spadek reaktywności w odniesieniu do sfery intelektualności o 15%, uczuciowości o 8%, wyobrażeniowości o -6%. Najmniejszy spadek dotyczy sfery zmysłowości – 3%.

W okresie młodzieżowym następuje wzmocnienie reakcji na bodźce ze sfery intelektualności (30%). Reakcje na bodźce werbalne ze sfery psychoruchowości utrzymują się z małym spadkiem (26%), następuje mały wzrost reaktywności na bodźce werbalne ze sfery uczuciowości (23%). Reakcje na bodźce werbalne ze sfery zmysłowości zmniejszyły się do 16%, a największy spadek obserwujemy w reakcjach na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowości (5%).

Uwagi Anny na temat własnej twórczości

Anna odkryła w sobie zainteresowania twórcze w wieku 12 lat. Przy pytaniach, czy ktoś z jej rodziny zajmował albo zajmuje się twórczością, zawodowo czy niezawodowo, skreśla pole odpowiedzi ciągłą linią. Jej największe osiągnięcia twórcze to: „I nagroda na konkursie muzyki współczesnej, I nagroda na Ogólnopolskim Konkursie w Łodzi, koncerty z orkiestrą, zagranie na Konkursie w Niemczech (Dreźnie)” – podsumowuje je zdaniem „dla mnie było dużym i ciekawym przeżyciem”.

Przy pytaniu o największe niepowodzenia twórcze skreśla pole do odpowiedzi ciągłą linią. Na pytanie, czego jej brak, aby lepiej realizować swoje zdolności, odpowiada: „wytrwałości, samodyscypliny, czasem słaba koncentracja”, a na pytanie, co by zmieniła, aby lepiej realizować swoje zdolności: „lepsza organizacja czasu, regularność w pracy”.

PROFILE POTENCJAŁÓW ROZWOJOWYCH GRUPY WIOLONCZELISTÓW – ANALIZA WSTĘPNA

W grupie wiolonczelistów badanych testem T. Kobierzyckiego – Konrad, Marcin i Anna uzyskali najwyższe wskaźniki swoich potencjałów rozwojowych – 45%, 45%, 49%, w trzech okresach rozwojowych.

Konrad i Barbara przedstawili większy poziom napięcia potencjałów rozwojowych w okresie młodzieżowym (aktualnym). U Marcina, Anny i Szymona był on większy w okresie dziecięcym.

Najbardziej zrównoważony rozkład w ujawnianiu potencjałów rozwojowych w różnych okresach zaobserwować można u Konrada (I. 33% II. 31% III. 36% – maks. 5% wahania), i Anny (I. 37% II. 32% III. 31% – maks. 4% wahania).

Konrad i Anna wraz z Marcinem ujawnili największą dynamikę reakcji na bodźce werbalne w pięciu badanych zakresach. Jednak u Marcina większa jest różnica w ekspresji tych potencjałów między fazami rozwojowymi, najwięcej w okresie dziecięcym (43%).

Barbara i Konrad wykazywali najsilniejszą reakcję intelektualną na bodźce werbalne z tej sfery (30% i 28%). Była ona sprzężona z podobnie silną reakcją uczuciową wywołaną przez bodźce werbalne z tej sfery (28% i 26%).

U Marcina te trzy „zdolności twórcze” były mniej więcej w równowadze – uczuciowa (23%), intelektualna (22%) i zmysłowa (21%).

Szymona i Annę łączy intelektualno-psychoruchowa reakcja na bodźce werbalne w tych sferach. U Anny reakcja intelektualna (24%) lekko dominuje nad reakcją psychoruchową (22%) i reakcjami zmysłowymi (21%). U Szymona reakcja psychoruchowa (27%) lekko dominuje nad reakcją intelektualną (26%).

U wszystkich badanych testem T. Kobierzyckiego zaskakująco niski jest – w profilu ogólnym (średnia wyniku z trzech okresów badanych) – poziom reakcji na bodźce werbalne ze sfery wyobrażeniowej u wszystkich wyniósł poniżej 16%: u Szymona – 11%, u Konrada i Anny – 14%, u Marcina i Barbary – 16%.

STABILNOŚĆ I DYNAMIKA

[Objaśnienie: S. – suma 3 okresów, I. – okres dziecięcy, II. – okres szkolny, III. – okres młodzieżowy]

Mężczyźni:

Szymon – 18 lat

S. 30% – I. 45% II. 24% III. 31%

Profile: psychoruchowy: 27%, intelektualny: 26%, zmysłowy: 18%, uczuciowy: 18%, wyobrażeniowy: 11%.

Marcin – 17 lat

S. 45% – I. 43% II. 26% III. 31%

Profile: uczuciowy: 23%, intelektualny: 22%, zmysłowy: 21%, psychoruchowy: 18%, wyobrażeniowy: 16%.

Konrad - 17 lat:

S. 45% – I. 33% II. 31% III. 36%

Profile: intelektualny: 28%, uczuciowy: 26%, psychoruchowy: 18%, zmysłowy: 14%,

wyobrażeniowy: 14%.

U Szymona dynamiczne są wszystkie składniki „osobowości”, najbardziej stabilna jest psychoruchowość (I. 27%, II. 18%, III. 21%). Inne wykazują duże wahania: zmysłowość (I. 18%, II. 37%, III. 7%), wyobrażeniowość (I. 11%, II. 8%, III. 29%), intelektualność (I. 26%, II. 37%, III. 11%), uczuciowość (I. 18%, II. 0%, III. 32%).

U Marcina najbardziej stabilny składnik to intelektualność (I. 22%, II. 19%, III.26 %). Najbardziej fluktującą tendencję (paraboliczną) ma psychoruchowość (I. 19%, II. 7 %, III. 25 %). Wyobrażeniowość (I. 13%, II. 21%, III. 17%) i uczuciowość (I. 21%, II. 30%, III. 19%) mają także tendencję fluktuującą (odwróconą parabolę). Średnio dynamiczny składnik o tendencji spadającej to zmysłowość (I. 25%, II. 23%, III. 13%).

U Konrada stabilna jest psychoruchowość (I. 18%, II. 18%, III. 20%). Intelektualność (I. 25%, II. 22%, III. 33%) i uczuciowość (I. 20%, II. 31%, III. 28%) mają odwrotną dynamikę. Zmysłowość wykazuje tendencję malejącą (spadającą i wzrastającą minimalnie) – (I. 18%, II. 12%, III.13%). Wyobrażeniowość ma wyraźną tendencję spadającą (I. 20%, II. 18%, III.7%).

Charakterystyczna dla reakcji Konrada jest tendencja małego spadku (modyfikacji), a następnie dużego skoku, np. w przypadku intelektualności wzrostu, a wyobrażeniowości – spadku. W przypadku uczuciowości – jest odwrotnie, duży skok wzrostu, a później modyfikacja (mały spadek). I w przypadku zmysłowości duży skok spadku, a później modyfikacja (mały wzrost).

Kobiety:

Barbara – 16 lat

S. 29% – I. 24% II. 27% III. 49%

Profile: intelektualny: 30%, uczuciowy: 24%, zmysłowy: 17%, wyobrażeniowy: 16%, psychoruchowy: 13%

Anna – 17 lat:

S. 49% – I. 37% II. 32% III. 31%

Profile: intelektualny: 24%, psychoruchowy: 22%, zmysłowy: 21%, uczuciowy: 19%, wyobrażeniowy: 14%

U Barbary największą stabilność ma intelektualność (I. 31%, II. 31%, III. 30%) i wyobrażeniowość (I. 19%, II. 17%, III. 13%). Największą niestabilność i dynamikę wykazuje zmysłowość (I. 35%, II. 7%, III. 13%), uczuciowość (I. 12%, II. 31%, III. 17%) i psychoruchowość (I. 4%, II. 14%, III. 17%).

U Anny dynamika istnieje w każdym profilu. Wynik najbardziej spada w profilu wyobrażeniowym, szczególnie między II i III okresem (I. 20%, II. 14 %, III.5%), i stopniowo w zmysłowym (I. 25%, II. 22%, III. 16%). Profil uczuciowy profil ma tendencję wzrastającą (I. 14%, II. 22%, III. 23%). Psychoruchowość (I. 12%, II. 29 %, III.26%) i intelektualność (I. 29%, II. 14%, III. 30%) w pierwszym okresie wykazują przeciwną tendencję, a w okresie młodzieżowym współistnieją, możliwe, że kosztem wyobrażenia, które jest bardzo niskie (5%).

WNIOSKI KOŃCOWE

Jak wynika z przedstawionych badań przeprowadzonych testem T. Kobierzyckiego, potwierdza się znaczenie wzmożonej pobudliwości psychicznej (nadpobudliwości) w kształtowaniu się profili twórczych osobowości, o której mówi teoria dezintegracji pozytywnej K. Dąbrowskiego.

W pięciu przedstawionych przypadkach (młodzież ucząca się gry na wiolonczeli) potwierdza się znaczenie czynnika intelektualnego w kształtowaniu „osobowości twórczej”. Pozwala to spodziewać się wysokich wyników w ich profesji muzycznej

Jednak w ujęciu K. Dąbrowskiego w strukturze osób wybitnych osobowości powinien dominować – a więc znajdować się na pierwszym miejscu – czynnik uczuciowy. W tych badaniach wystąpił on tylko u Marcina, w sprzężeniu z nadpobudliwością intelektualną.

W pozostałych przypadkach dynamizm uczuciowy pojawia się jako drugi w sprzężeniu z intelektualnym (Barbara i Konrad). Trzy wymienione osoby spełniają postulaty teorii K. Dąbrowskiego w odniesieniu do roli uczuć i intelektu w ich specjalnych formach istnienia, w odniesieniu do twórców (lub przyszłych twórców).

Niski poziom reakcji wyobrażeniowych wskazuje, być może, na dominację zdolności odtwórczych nad zdolnościami twórczymi. To zaś wymaga dalszych badań długoterminowych i porównawczych.

PRZYPISY

(1) Realizacja badawcza projektu rozpoczęła się w 2005 r. Testy przeprowadzili w środowisku twórców mgr filozofii Filip Maj i mgr sztuki (kompozytorka) Grażyna Draus, w środowisku medycznym dr Ewa Kilar i dr Lech Krata, a w środowisku duchownych i studentów teologii dr Stanislava Pritrska (Trnavska Univerzita, Wydział Teologiczny w Bratysławie).

(2) W przeliczeniu procentowym skala może się różnić +/- 1%.

(3) Wypowiedzi grupy badawczej występują w oryginalnej postaci.

BIBLIOGRAFIA

Dąbrowski, K. (1961), „La sentiment d’inferiorite vis-a-vis de soi-meme”, „Annales Dąbrowski K. (1964), „O dezyntegracji pozytywnej”, Warszawa

Dąbrowski, K. (1965a), „Problemy adaptacji i dezadaptacji”. [Problems of adjustment and maladjustment], „Zdrowie Psychiczne”, 6, Number 4, 7-18.

Dąbrowski, K. (1965b), „Psychonerwice u młodzieży wybitnie uzdolnionej. [Psychoneuroses among particularly gifted youth.], Zdrowie Psychiczne 6, 1, 24-35.

Dąbrowski, K. (1967), „Personality-shaping through positive disintegration”, Boston

Dąbrowski, K. (1974), „Dwie diagnozy”, Warszawa

Dąbrowski K. (1984), „Funkcje i struktura emocjonalna osobowości”, Lublin

Medico-Psychologiques”,119/2, 625-632.

Kemp A. E. (1996), „The Musical Temperament. Psychology and Personality of Musicians”, New York

Kobierzycki T. (1986a), „Muzyka: osobowość i dźwięk”, „Poradnik Muzyczny” nr 10, s. 14-17.

Kobierzycki T. (1986b), „Muzyka: osobowość i obraz”, „Poradnik Muzyczny” nr 1, s. 8-9 i 12, przedruk w: „Dziecięce impresje muzyczne”, Łódź, s. 5-9; wersja angielska: „Music Personality and Picture”: „Musical Impressions of the Child”, Lodź, s. 5-9.

Kobierzycki T. (1987), „Muzyka a egzystencja człowieka”, „Poradnik Muzyczny” nr 6, s. 6-8.

Kobierzycki T. (1992), „Osobowość: muzyka i dźwięk”, „Albo-Albo”, nr 1, s. 58-63.

Kobierzycki T. (1993), „W kręgu muzyki współczesnej”, (LMW 1985-1993): VI Laboratorium Muzyki Współczesnej Białystok LMW, s. 4-27; wersja angielska: „Within the Circle of Contemporary Music”, s. 5-27.

Kobierzycki T. (1994), „Muzyka i Psychika”, Warszawa

Maj F. (2007) „Psychoanaliza i nowa muzyka” w: „Z pogranicza muzyki – tańca – plastyki. W Kręgu muzyki i myśli humanistycznej” XI, Warszawa, ss. 47-60.

Maj F. (2008), „Zarys filozofii twórczości Henryka Bergsona”, Warszawa

Nęcka E. (2003), „Psychologia twórczości”, Gdańsk