Filip Maj

Życie jako problem miłości, wolności i lęku  

Nota o książce: Tadeusz Kobierzycki (2009), Poza miłością i wolnością. Syndrom uzależnienia psychologicznego, Warszawa: Wyd. MUZAIOS, 162 s.

    W systemie represywnie zorganizowanego społeczeństwa, któremu od 1945 do 1989 poddane były w Polsce wszystkie rodziny i szkoła, za niezdrowe (nienormalne) uznawane były wszelkie, także zdrowe zjawiska nieposłuszeństwa, buntu i kontestacji. Jej patologiczne formy przybierały postać zachowań alternatywnych, kryminalnych lub psychiatrycznych - narkomanii, alkoholizmu czy samobójstwa. W tych warunkach wytworzył się "syndrom uzależnienia psychologicznego".

    Syndrom uzależnienia psychologicznego, jak pisze Tadeusz Kobierzycki, w swojej książce "Poza miłością i wolnością" (1991) to rodzaj relacji, które powstają pomiędzy ukrytą akceptacją a jawną dyskryminacją społeczną. Jest to system, który sam siebie potwierdza z powodu powszechności i niejawności swojego istnienia. Książka jest "opowieścią" demitologizującą pozycję Dziecka w rodzinie, o tym jak zostaje uwikłany w procedury niszczenia siebie by ratować układ i jak radzi sobie zastępczymi procedurami leczniczymi, które zwykle uznane są za główny jego problem.

    W swojej koncepcji uzależnień, T. Kobierzycki wychodzi z założenia, że każda egzystencja ludzka sterowana jest przez trzy główne siły rozwojowe: miłość, wolność i lęk, którym towarzysza trzy zmienne czasowe – narodzin, życie i śmierć. Są one dziedziczone genetycznie i od nich zależy to, jak zorientowany jest rozwój osobowy, co zdominuje integrację psychiczną i co stanie się źródłem kryzysu osobowego.

    Punktem wyjścia analizy problemu uzależnienia jest egzystencjalno-ewolucyjna perspektywa psychologiczna, przede wszystkim Kazimierza Dąbrowskiego (1902-1980), twórcy teorii dezintegracji pozytywnej, z którym autor współpracował w latach 1970-1980. Ta linia myśli docenia w człowieku przede wszystkim zdolności instynktowe, emocjonalne i intelektualne, które czynią go zdolnym do rozwoju, transformacji i kształcenia swojej osobowości, mimo przeszkód (droga od heteronomii do autonomii J. Piageta).

    Koncepcję "syndromu uzależnienia psychologicznego" Kobierzyckiego, można porównać do ujęcia patologii rodzinnej niemieckiej psychoanalityczki Alice Miller, która przyglądając się wojnom ubiegłego stulecia i systemom totalitarnym mu towarzyszącym, stwierdza ona, że procedury uzależniania musiały znaleźć sankcje kulturowe, religijne i prawne aby zdeterminować taki los ludzi w Europie.

    Procedury osłabiania lub nawet zniszczenia ‘ja’ i woli dziecka, czynią z niego uległy obiekt manipulacji, dzięki czemu jest ono wdrażane do "wolności negatywnej". W efekcie uzależnione w rodzinie dziecko robi to, czego nie chce i staje się tym, kim lub czym nie chce być. (Kobierzycki 2000, s. 35)

    W analizach Miller można zauważyć mocniejszy akcent położony na negatywnym ojcu, który zwykle jest jawnym sprawcą maltretowania dziecka. Natomiast, Kobierzycki twierdzi, że nawet "negatywny ojciec" jest dla uzależnianego dziecka postacią leczniczą. Chodzi o przywrócenie jego postaci do systemu rodzinnego, który jest Polsce "bezojcowski" i "pseudomacierzyński".

    Podejście Kobierzyckiego do problemu autonomii "ja" dziecka jest bliższe koncepcji Donalda W. Winnicotta, gdzie relacja dziecka i rodzica (przede wszystkim z matką) jest analizowana z dystansem i bardziej systemowo. Zdrowe rozdzielenie "ja" dziecka od matki następuje, gdy dziecko zauważa, że matka nie jest ani bezwzględnie dobra ani zła – po prostu ważne, że jest "wystarczająco dobrą matką".

    Kobierzycki zwraca uwagę na problem identyfikacji z negatywnym obrazem siebie wziętym od rodzica, na co też wskazuje Melanie Klein. Ta relacja oparta na negatywnej więzi emocjonalnej, przytwierdza dziecko do takiego obiektu (złej matki), i powoduje, iż szuka podobnych kontaktów negatywnych z innymi osobami.

    Istotny wymiar koncepcji Kobierzyckiego, który zwykle bywa pominięty w analizach psychopatologii uzależnienia, to wyodrębnienie tego, co męskie i żeńskie w dziecku i rodzicach. Wyodrębnienie płci, tak jak odtworzenie pełnej i korelatywnej struktury postaci ojca i matki, ma charakter leczniczy, gdyż ujawnia projekcje pomieszania ról płciowych także rodziców w stosunku do dziecka (np. poprzez kazirodcze praktyki), czyniąc z niego zastępczego męża lub żonę.

    Identyfikacja lub dezidentyfikacja z własnymi rodzicami, z własną płcią, pozwala na powrót do własnej tożsamości, reaktywuje witalność, rozwój i twórczość dziecka. W tym kierunku idzie także współcześnie systemowa koncepcja ustawień rodzinnych Berta Hellingera. Uważa on, ze uzależnienie powstaje gdy mężczyzna - mąż i ojciec jest lekceważony przez matkę.

    Matka przekazuje dziecku, że od ojca nie przychodzi nic dobrego, a wszystko dobre przychodzi od niej. Dziecko wtedy bierze od matki tyle, że to mu szkodzi. Uzależnienie jest formą zemsty na matce za to, że nie może brać od ojca. Dziecko może się wyleczyć, gdy bierze od ojca w konfrontacji z matką. Zaburzenia psychiczne można określić jako uwikłania rodzinne. Uwikłanie polega na splataniu się losów rodzinnych tak, że członkowie żyją losami niewłasnymi.

    Uzależnienie tworzy się przy nieobecności ojca i nadobecności matki. Polega na zidentyfikowaniu "nacisku, bicia i zniewolenia" z miłością, a "obojętność, lęk i ucieczkę" z wolnością. "Syndrom uzależnienia jest więc związany ze szczególną, nadwartościową pozycją matki i mało wartościową lub bezwartościową pozycją ojca" (Kobierzycki 2000, s.11). Zamknięty system rodzinny skazuje dziecko na samotność wewnątrz rodziny. Pewnym kierunkiem rozwiązania problemów uzależnienia jest otwarcie się na rówieśnicze relacje przez rodziców i dziecka.

    Ujęcie Alice Miller ma pewną wadę, zbyt negatywnie definiuje winę matki lub ojca jako sprawców uzależnienia. Nie ma w tym ujęciu perspektywy dorosłego. Dziecko w tak opisanej sytuacji, gdy stanie się dorosłe i być może będzie rodzicem, może czekać podobny lub jeszcze gorszy los. Takie podejście, pełne szlachetnych intencji i prawdziwych spostrzeżeń wydaje mi się jednak psychologicznie błędne.

    Pytania, które się nasuwają przy analizie ‘syndromu uzależnienia psychologicznego’ dotyczą tego, jak oderwać się od rodziny, nie wykluczając siebie z systemu rodzinnego, jak zostać w rodzinie i nie utożsamiać się z represywnymi życzeniami jej członków, jak utrzymać własną oddzielną tożsamość, jak zerwać więź uzależnieniową nie niszcząc, nie poświęcając, ani siebie, ani innych, w rodzinie i w relacjach pozarodzinnych?

I. Miłość, wolność i lęk w syndromie uzależnienia psychologicznego

    Według T. Kobierzyckiego istotne jest zróżnicowanie uzależnień ze względu na sposoby radzenia sobie z miłością, wolnością i lękiem, jakich doświadcza dziecko w konkretnej rodzinie. Wyróżnia on:

1) Uzależnienia regresywne: symbolizują je: niedorozwój psychiczny, autyzm, narcyzm, alkoholizm.

2) Uzależnienia transgresyjne: symbolizują je: anorexia nervosa, pracoholizm, nerwice i psychonerwice.

3) Uzależnienia destruktywne: symbolizują je: narkomania, borderline, psychoza, samobójstwo.

    Według koncepcji Kobierzyckiego, trzy główne typy więzi, różnicują i na swój sposób wzmacniają uzależnienie. Są to:

1) Typ symbiotyczny: Rodzic wzmacnia regresje Dziecka, skłania go do toksykomanii, choroby, niedorozwoju. poprzez praktykowanie rytuałów kazirodczych. Dziecko "gra w głupiego". Ten typ zależności jest najtrudniejszy do przełamania w psychoterapii.

2) Typ separacyjny: Rodzic i Dziecko zajmują się wzajemnym wzmacnianiem, które przybiera postać "gry w porzuconego". Dziecko praktykuje kompulsywne powroty do domu, z wyjazdów, ucieczek, rozstań "na zawsze", spowodowanych przez maltretowanie, awantury.

3) Typ alienacyjny: Dziecko z łatwością praktykuje opuszczanie domu rodzinnego i Rodzica.. Dziecko "gra w obcego", uznaje , że jego Rodzice są nieprawdziwi, że pochodzi z domu dziecka lub z innego, ojca lub matki (lub z nieprawego związku).

II. Negatywne czynniki syndromu uzależnienia psychologicznego w rodzinie

    Według Kobierzyckiego, rodzinny profil uzależnienie psychologicznego wygląda następująco:

1) Negatywna pozycja kobiety:

- nadmierne obciążenie pracą zawodową lub macierzyńską (pracoholizm, mamizm, matka totalitarna),

- obronne regresywne lub agresywne odrzucenie roli matki (lęki, silne reakcje psychosomatyczne, odrzucanie potomstwa),

- maskulinizacja zachowań i osobowości (dewaluacja kobiecości, przyjmowanie identyfikacji zastępczych lub całkowite wycofanie się z roli kobiecej).

2) Negatywna pozycja mężczyzny:

- patogenna zależność od miejsca pracy (nadumieralność, pracoholizm, marginalizacja wewnątrzrodzinna),

- regresywne lub agresywne zrzeczenie się roli ojca (alkoholizm, infantylizm, rywalizacja z Dzieckiem),

- feminizacja zachowań i osobowości (dewaluacja męskości, przyjmowanie identyfikacji zastępczych lub całkowite wycofanie się z roli męskiej).

3) Negatywna relacja mężczyzna-kobieta:

- brak kontaktu i porozumienia emocjonalnego (pseudowzajemność),

- anihilacja lub paranoizacja projekcji seksualnych (ambiwalencje),

- lęk przed Dzieckiem, (intencje, myślenie i działanie abortywne),

- tendencja do przekształcania układu diadycznego w monadyczny.

    Koncepcja uzależnienia psychologicznego ma także swoje korzenie w zaburzeniach obrazu siebie oraz w zaburzeniach relacji rodzinnych osób żyjących w układach niepełnych lub schizmatyckich, czy w jakiś sposób deficytowych.

III. Kompensacyjne składniki syndromu uzależnienia psychologicznego

    Rodzina z syndromem uzależnienia psychologicznego wytwarza procedury i struktury kompensujące negatywne położenie jej członków. Dokonuje się podział rodziny między rodziców, niezróżnicowanie ról małżeńskich i ról rodzicielskich, ukośne diady emocjonalne i rytuały aborcyjne lub kazirodcze, konflikt i podporządkowanie rodziny ojcu lub matce, zimna, irracjonalna, chaotyczna lub schizmatyczna struktura więzi. Szczegółowe przyczyny takiego stanu rzeczy są następujące:

a) Ojciec - zdegradowany do roli pracownika i kasjera itp., bierny, zmarginalizowany, ukryty, depresyjny, konfrontuje się z żoną i Dzieckiem przez liczne agresje lub regresje, gra role nieobecnego, chorego, dziecięcego lub demonicznego.

b) Matka - awansowana do roli superrodzica i superpracownika, aktywna, centralna, zagarniająca, manijna, konfrontuje się z mężem i Dzieckiem przez poniżanie ich lub siebie, gra role wszechmocnej, ale samotnej i opuszczonej lub obojętnej.

c) Dziecko - uzależnione od jednego z Rodziców lub walczące, konfrontujące się z Rodzicami za pomocą choroby fizycznej lub psychicznej, zastępujące nieobecnego Rodzica, ratując w ten sposób małżeństwo i układ rodzinny.

IV. Systematyzacja i patologizacja uzależnieniowej obrony psychologicznej:

    Zdaniem Kobierzyckiego, uzależnienie psychologiczne ewoluuje od poziomu zdrowej obrony psychologicznej do poziomu chorej obrony psychologicznej. Taka patologiczna ewolucja wytwarza następującą psychodynamikę:

1) – wzmaga się obrona przez powiększanie ego, (ewolucja ku paranoi) lub obrona przez rozbicie ego (ewolucja ku psychozie),

2) - wzmaga się poczucie, że świat realny jest fałszywy, a świat wyobrażony staje się prawdziwy,

3) – wzmaga się potrzeba i niezdolność do pozytywnego odgraniczenia się od innych, ambiwalencje symbiotyczno- separacyjne;

4) – wzmaga się somatyzacja lęku, na co wskazują autoseksualizm, narkomania, alkoholizm, dewaluacja ciała,

5) – wzmaga się poczucie pustki wewnętrznej i nacisku zewnętrznego, potrzeba bycia absorbowanym i zahamowanym,

6) – wzmaga się lęk przed rozwojem, utrwala się brak autonomii, schaotyzuje się przeżywanie konfliktu między ja i nie-ja,

7) – wzmaga się lęk przed nieistnieniem, śmiercią, życiem, utrwala się poczucie braku bezpieczeństwa ontologicznego,

8) – wzmaga się wola samodręczenia, wola samobójstwa, wola śmierci itp.

V. Maski lęku w syndromie uzależnienia psychologicznego

    To, co jest uznawane przez psychologów i psychoterapeutów zwyczajowo za uzależnienia (alkoholizm, narkomania, nikotynizm, pracoholizm, seksoholizm, itp.) jest według Kobierzyckiego, nieudaną formą hamowania tendencji psychotycznych lub psychopatycznych za pomocą nadzwyczajnych, skrajnych sposobów ich kontrolowania, osłabiania lub rozbijania.

    Reakcja uzależnieniowa osłabia ale jednocześnie systematyzuje ("celebruje") lęk dziecka, które identyfikuje się z nim, przyzwyczaja się do jego wysokich i dotkliwych form, by móc uzyskać autonomię czyli oderwać się od rodzica, demonstrując mu jednocześnie swoją patologiczną lojalność.

    Cechą charakterystyczna w proponowanej przez Kobierzyckiego diagnostyce i terapii uzależnień jest skoncentrowanie na kształtowaniu autonomii, rozumianej jako zdolność do samodzielnego i adekwatnego do swojego stanu świadomości i poziomu rozwoju, rozporządzania własnym ciałem, myślami, decyzjami i czynami.

    Na gruncie polskim jest to koncepcja alternatywna wobec ujęć czysto socjologicznych lub psychologicznych, opartych na tradycyjnej psychopatologii.

VI. Źródła teoretyczne koncepcji syndromu uzależnienia psychologicznego

    Koncepcja syndromu uzależnienia psychologicznego opracowana przez Kobierzyckiego na podstawie pracy ze studentami przeżywającymi trudności i zaburzenia psychiczne (narkotyki, alkohol, samobójstwa, nerwice, psychonerwice, psychozy), ma swoje źródła we wcześniejszych teoriach psychologicznych. Wskazują na nie: Freud (Zygmunt), Stekel, Claparede, Jung, Freud (Anna), Klein, Piaget, Dąbrowski, Erikson, Laing, Miller, Hellinger itd.

Sigmund Freud (1856-1939): Uzależnienie powstaje w oparciu o zasadę przyjemności (matki), przy separacji od zasady przykrości - rzeczywistości (ojca). Jest normalnym objawem u dzieci, które większość wczesnych lat swojego życia spędzają zwykle przy matce. Jego symbolem jest kompleks Edypa.

Wilhelm Stekel (1868-1940):. Uzależnienie powiązane jest z wczesnodzięcym doświadczeniem seksualności, do którego osoba jest przywiązania i obsesyjnie powraca do niej w regresjach. Decyduje o tym struktura płciowości ludzkiej, która przejawia się w trzech formach: męskiej, kobiecej i dziecięcej.

Édouard Claparède (1873-1940): Uzależnienie ma swoje źródła w okresie dzieciństwa, które jest okresem niedostosowanym do potrzeb życia otaczającego, a człowiek stojący na najwyższych szczeblach drabiny zwierzęcej ma najdłuższe dzieciństwo. To jest przyczyną tendencji do uzależniania.

Carl Gustav Jung (1875-1961): Uzależnienie ma swoje źródła w oddziaływaniu archetypów i nieświadomości zbiorowej. Religia jest formą uzależnienia i polega na poddaniu się irracjonalnym faktom życia.

Melanie Klein (1882-1960): Uzależnienie może się rozwinąć gdy dziecko przesadnie projektuje dobre uczucia i części swojego ja na matkę. Dobre strony jego osobowości dziecka mogą zaginąć, a matka przyjmuje rolę jego "ego idealnego". To osłabia i zuboża ego dziecka. Może się przenieść na relacje do innych osób i przyjąć formę zbyt silnej zależności od zewnętrznych przedstawicieli swoich własnych dobrych stron.

Anna Freud (1895-1982): Uzależnienie jest oparte na strukturze mechanizmów obronnych ego, które służą do maskowania i radzenia sobie z przykrościami napotkanymi w życiu. Wykształcają się one na podstawie wczesnodziecięcych relacji z najbliższymi osobami. Zamaskowane formy obrony psychologicznej stają się składnikami uzależnienia psychologicznego.

Donald W. Winnicott (1896-1971): Uzależnienie opiera się na pierwotnym symbiotycznym związku dziecka i matki, gdy "ja" dziecka było jednością z "ja" matki. Syndrom uzależnienia formuje się, gdy dziecko nie zdołało odłączyć swojego ja od matki.

Jean Piaget (1896-1980): Uzależnienia powstaje w anomicznej fazie rozwoju dziecka, i jego zależnej relacji względem rodzica. Wraz z rozwojem inteligencji bardziej plastycznej, a także dzięki relacjom rówieśniczym rozwija się autonomia dziecka. Staje się ona coraz bardziej widoczna w poznaniu i zachowaniu.

Kazimierz Dąbrowski (1902-1980): Uzależnienie wiąże się z syntonią, ambiwalencjami i ambitendencjami, z brakiem w pełni rozwiniętego środowiska wewnętrznego, ośrodka kierowniczo-dyspozycyjnego. W formie usystematyzowanej jest funkcją przystosowania negatywnego do otocznia (np. do kryminalnych warunków życia) i braku zdolności nieprzystosowania pozytywnego (czyli do zerwania z patologią otoczenia, np. rodzinną).

Erik H. Erikson (1902-1994): Uzależnienie jest zależne od nieukształtowanej w odpowiednim czasie woli między 18 miesiącem a 3 rokiem życia (2 cykl). Tu decyduje się czy osoba będzie autonomiczna i kreatywna lub zależna. W procesie tym ważną rolę odgrywają trening czystości i karmienie. Negatywna autonomia charakteryzuje się upartą odmową, pozytywna skłania do zmian swojej sytuacji.

Ronald D. Laing (1927-1989): Uzależnienie jest wytworem procedur identyfikacji i relacji międzyludzkich. Sprzyjają mu: przymus introjekcji, mistyfikacja, podwójne wiązanie, przypisanie, indukcja i nakaz. Występują one razem lub pojedynczo w zachowaniach człowieka głęboko uwikłanego w mitologię rodzinną.

Alice Miller (1923): Źródłem uzależnienia (maskowanego narkotykami, alkoholem, prostytucja, zaburzeniami psychicznymi i samobójstwami itd.) jest oderwana (dysocjowana) reakcja na rany otrzymane od rodziców. Uzależnienie polega na zniszczeniu woli dziecka w pierwszych 3 latach jego życia w trakcie kształtowania się jego charakteru.

Bert Hellinger (1925): Uzależnienie powstaje, gdy matka lekceważy męża i przekazuje dziecku, że od ojca nie przychodzi nic dobrego, a wszystko dobre przychodzi od niej. Dziecko wtedy bierze od matki tyle, że to mu szkodzi. Uzależnienie jest zemstą na matce za to, że nie może brać od ojca. Jest to sytuacja rodzinnego uwikłania. Uwikłanie polega na splataniu się losów rodzinnych tak, że członkowie żyją losami nie własnymi.

Tadeusz Kobierzycki (1947): Uzależnienie tworzy się w strukturze rodzinnej, w której rytualizuje się nieobecność fizyczną, psychologiczną i duchową ojca i nadobecność matki. Uzależnienie, w planie egzystencjalnym polega na zidentyfikowaniu intencjonalnej lub realnej aborcji oraz nacisku, bicia i zniewolenia dziecka - z miłością a różne formy samoobrony, lęku i śmierci - z wolnością. Syndrom uzależniania psychologicznego wiąże się w Polsce z oddaniem nadwartościowej pozycji -matce i bezwartościową pozycji - ojcu.

Zakończenie

    Problemy uzależnienia psychologicznego stają się w naszym społeczeństwie coraz bardziej dotkliwe. Zdrowa relacja między wolnością a miłością w społeczeństwie i w rodzinie nie jest jasno zdefiniowana. Wciąż głównym mechanizmem manipulacji w rodzinie, przez rodzinę jest lęk.

    Nowe spostrzeżenia i diagnozy T. Kobierzyckiego ponownie oświetlają piętrzące się przed uzależnionymi osobami problemy związane z fundamentalnymi problemami godności i sensu ludzkiego życia.

    Od wielu lat prof. dr hab. Tadeusz Kobierzycki poświęca swoją uwagę analizie problemów ludzi chorych na raka, jako członek  Onco_Life_Team /Warszawa-Wrocław-Świdnica/.

Bibliografia

Claparède É. (2006), "Wychowanie funkcjonalne", tłum. M. Ziembińska,Warszawa

Erikson E. H. (2000), "Dzieciństwo i społeczeństwo", tłum. P. Hejmej, Poznań

Freud A. (2004), "Mechanizmy obronne", przeł. M. Ojrzyńska, Warszawa

Freud S. (2000), "Formulations on the Two Principles of Mental Functioning", SE, Vol. 12, New York

Hellinger B. (2006), "Porządki miłości. Czyli być sobą i żyć własnym życiem", tłum. Z. Mazurczak, Warszawa

Jung C. G. (1997), "Typy psychologiczne", tłum. R. Reszke, Warszawa

Kobierzycki T. (2000), "Syndrom uzależnienia psychologicznego" w: Heksis 1-3/2000, s. 8-37.

Kobierzycki T. (1992), "Poza miłością i wolnością", Warszawa

Laing R. D. (2004), "Podzielone 'Ja'. Egzystencjalistyczne studium zdrowia i choroby psychicznej", tłum. M. Karpiński, Poznań

Miller A. (1991), "Mury milczenia. Cena wyparcia urazów dzieciństwa", tłum. J Hockuba, Warszawa

Klein, M. (1987), "Notes on Some Schizoid Mechanisms": The Selected Melanie Klein, New York

Piaget J. (1960), "The Child's Conception of the World", transl. by J. and A. Tomlinson, London

Stekel W. (1949), "Compulsion and Doubt", transl. by E. A. Gutheil, New York

Stekel W. (1910), "Wychowanie rodziców", tłum. T. Fajans, Warszawa

Winnicott D.W. (1993), "Dziecko, jego rodzina i świat", tłum. A. Bartosiewicz, Warszawa

Do strony głównej